Ελλάδα και Τουρκία: Ειρηνικός ανταγωνισμός ή πρόλογος για μια νέα κρίση;

Οι σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας θυμίζουν εδώ και καιρό έναν περίπλοκο διάλογο γειτόνων που αναγκάζονται να ζουν δίπλα-δίπλα, αλλά δεν μπορούν να συμφωνήσουν πού τελειώνει η αυλή του ενός και πού αρχίζει του άλλου. Τυπικά είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ, στην πράξη — μόνιμοι αντίπαλοι.

Και αν παλαιότερα οι ΗΠΑ λειτουργούσαν ως ο κύριος διαιτητής, σήμερα στην περιοχή τίθεται ολοένα και συχνότερα το ερώτημα: τι θα συμβεί αν ο εξωτερικός «ρυθμιστής» χαλαρώσει την προσοχή του;

Οι παλιές διαφορές δεν εξαφανίστηκαν ποτέ

Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει: η ένταση μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας δεν εξαφανίστηκε ποτέ — απλώς μειωνόταν περιοδικά. Η πιο ανησυχητική στιγμή ήταν η κρίση του 1996 γύρω από τις βραχονησίδες Ίμια, όταν οι χώρες βρέθηκαν κυριολεκτικά ένα βήμα πριν από τον πόλεμο. Τότε την κατάσταση εκτόνωσαν οι Αμερικανοί.

Έκτοτε, το σχήμα επαναλαμβάνεται: ύφεση — και μετά νέα έξαρση. Και σχεδόν πάντα η αιτία είναι το Αιγαίο Πέλαγος.

Η Ελλάδα θεωρεί φυσικό της δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια. Η Τουρκία απαντά σκληρά: ένα τέτοιο βήμα θα αποτελέσει αιτία πολέμου (casus belli). Η απόφαση για πιθανή χρήση βίας λήφθηκε από την τουρκική εθνοσυνέλευση το 1995 και ισχύει μέχρι σήμερα.

Στην ουσία, η σύγκρουση εδώ δεν είναι τόσο στρατιωτική όσο νομική: κάθε πλευρά είναι πεπεισμένη ότι εκείνη είναι που υπερασπίζεται το διεθνές δίκαιο.

Όταν το φυσικό αέριο μπήκε στη διαμάχη

Όσο το θέμα αφορούσε μόνο τα σύνορα, οι κρίσεις εμφανίζονταν και υποχωρούσαν. Όμως όλα άλλαξαν όταν βρέθηκε φυσικό αέριο στην Ανατολική Μεσόγειο. Από εκείνη τη στιγμή, η γεωγραφία μετατράπηκε σε οικονομία και η οικονομία σε γεωπολιτική.

Ο κύριος κόμβος είναι η Κύπρος. Το νότιο τμήμα του νησιού είναι διεθνώς αναγνωρισμένο και συνάπτει συμβάσεις για την εκμετάλλευση κοιτασμάτων. Το βόρειο τμήμα ελέγχεται από την Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου, η οποία αναγνωρίζεται μόνο από την Άγκυρα.

• Η Τουρκία υποστηρίζει: οι πόροι πρέπει να ανήκουν και στις δύο κοινότητες.
• Η Ελλάδα και η Κύπρος απαντούν: αυτό είναι κυριαρχικό δικαίωμα του κράτους.

Έτσι, η διαμάχη για το αέριο έγινε διαμάχη για την αναγνώριση.

Η ενέργεια ως πολιτική

Την κατάσταση όξυνε το έργο του υποθαλάσσιου καλωδίου που αναμένεται να συνδέσει το Ισραήλ, την Κύπρο και την Ελλάδα. Υπόσχεται ενεργειακή ανεξαρτησία στην περιοχή, αλλά ταυτόχρονα αποκλείει την Τουρκία από τη νέα υποδομή.

Ως αποτέλεσμα, διαμορφώθηκε σταδιακά ένα σχήμα συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και ΗΠΑ. Τυπικά δεν στρέφεται κατά της Άγκυρας, ωστόσο στην πολιτική δεν έχει σημασία ο τύπος, αλλά η αντίληψη. Και στην τουρκική αντίληψη, αυτό μοιάζει με απόπειρα περικύκλωσης.

Γιατί η Κύπρος είναι το επίκεντρο του προβλήματος

Η Κύπρος δεν είναι μόνο έδαφος. Είναι το σύμβολο μιας ανεπίλυτης σύγκρουσης.

Η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία μιλούν για ομοσπονδία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Η Τουρκία για δύο κράτη. Γι' αυτό ακριβώς κάθε πλατφόρμα γεώτρησης στη θάλασσα μετατρέπεται σε πολιτική δήλωση. Κάθε πλοίο σε επίδειξη κυριαρχίας.

Ήταν μόνο το ΝΑΤΟ που συγκρατούσε την κατάσταση;

Για πολύ καιρό θεωρούνταν ότι η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ αποτρέπει αυτόματα τον πόλεμο. Εν μέρει έτσι ήταν: είναι δύσκολο για συμμάχους να πυροβολούν ο ένας τον άλλον υπό την ίδια σημαία. Αλλά στην πραγματικότητα λειτουργούσαν και άλλοι παράγοντες:

• η οικονομία,
• ο φόβος των κυρώσεων,
• οι εσωτερικοί κίνδυνοι για τις κυβερνήσεις,
• το κυριότερο — η κατανόηση του κόστους μιας σύγκρουσης.

Τώρα, που ο ρόλος των ΗΠΑ γίνεται σταδιακά λιγότερο καθοδηγητικός, το παλιό σύστημα αυτόματης αποτροπής δεν φαίνεται πλέον αδιαμφισβήτητο.

Είναι η Τουρκία έτοιμη για πόλεμο;

Η Τουρκία διαθέτει ισχυρό στρατό και πλούσια πολεμική εμπειρία των τελευταίων ετών. Ωστόσο, η οικονομία διέρχεται μια δύσκολη περίοδο και η εσωτερική κοινωνία είναι πολωμένη. Αυτό δημιουργεί μια διπλή κατάσταση:

Η Άγκυρα μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό της σκληρά βήματα — επίδειξη ισχύος, επιχειρήσεις περιορισμένης κλίμακας, πίεση στη θάλασσα. Όμως ένας μεγάλος πόλεμος θα σήμαινε υπερβολικά υψηλό κόστος.

Ο κύριος κίνδυνος — το τυχαίο γεγονός

Σήμερα οι σχέσεις βιώνουν μια προσεκτική βελτίωση. Οι συναντήσεις του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έδειξαν ότι οι πλευρές προτιμούν να συζητούν ήρεμα. Ωστόσο, η ηρεμία δεν σημαίνει επίλυση του προβλήματος. Σημαίνει απλώς μια παύση.

Το πιθανότερο σενάριο δεν είναι ένας συνειδητός πόλεμος, αλλά ένα λάθος:

• αναχαίτιση αεροσκάφους,
• σύγκρουση πλοίων,
• διαμάχη γύρω από μια πλατφόρμα γεώτρησης.

Σε μια θάλασσα γεμάτη εντάσεις, ακόμα και ένα μικρό περιστατικό μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε πολιτική κρίση, η οποία μπορεί να οξυνθεί στο πλαίσιο της κατάστασης γύρω από το Ιράν.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη

Ένας πόλεμος πλήρους κλίμακας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας είναι σήμερα απίθανος. Υπάρχουν πάρα πολλοί οικονομικοί και πολιτικοί λόγοι για την αποφυγή του. Αλλά η πιθανότητα μιας τοπικής κρίσης παραμένει υπαρκτή. Η Ανατολική Μεσόγειος είναι μια περιοχή όπου η ενέργεια, η ιστορία και η πολιτική είναι ιδιαίτερα στενά συνυφασμένες.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι «αν οι πλευρές θέλουν πόλεμο», αλλά «αν μπορούν και αν θα μπορέσουν να σταματήσουν εγκαίρως». Και η απάντηση σε αυτό δεν εξαρτάται πλέον μόνο από τη διπλωματία, αλλά και από το αν θα εμφανιστούν νέοι μηχανισμοί ασφαλείας σε έναν κόσμο όπου οι παλιές εγγυήσεις χάνουν σταδιακά την ισχύ τους. Και αυτός ο κόσμος, προφανώς, αλλάζει ραγδαία.