Διαχείριση της διχοτόμησης

Η τελευταία συνάντηση των ηγετών των δύο κοινοτήτων στην Κύπρο αποτέλεσε άλλη μια επιβεβαίωση ότι η διαπραγματευτική διαδικασία σήμερα επικεντρώνεται όχι στην εξεύρεση πολιτικής λύσης, αλλά στη διατήρηση μιας ελεγχόμενης αλληλεπίδρασης μεταξύ των πλευρών. Το αποτέλεσμα των συνομιλιών ήταν τέσσερα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης: η δημιουργία ενός συμβουλευτικού οργάνου της κοινωνίας των πολιτών, η εναρμόνιση του πλαισίου για τις θρησκευτικές τελετές σε όλο το νησί, η συνέχιση της συνεργασίας σε θέματα υγείας και η δημιουργία μηχανισμού πιστοποίησης των τουρκοκυπριακών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένου του χαλουμιού.

Αυτές οι συμφωνίες επιτρέπουν τη διατήρηση των διαύλων επικοινωνίας και ένα ελάχιστο επίπεδο λειτουργικής συνεργασίας. Ωστόσο, δεν αγγίζουν τις βασικές πολιτικές αντιθέσεις και δεν φέρνουν τις πλευρές πιο κοντά στην επίλυση των θεμελιωδών ζητημάτων της κυπριακής διευθέτησης.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για τη διαμόρφωση ενός μοντέλου «ήπιας διαχείρισης της διχοτόμησης», όπου οι πλευρές προσαρμόζονται σε μια μακροχρόνια συνύπαρξη υπό συνθήκες συνεχιζόμενου πολιτικού διχασμού.

Μηδενική δραστηριότητα

Το πιο ενδεικτικό αποτέλεσμα της συνάντησης ήταν η έλλειψη προόδου σε πραγματικά σημαντικά ζητήματα. Παρά τις προσπάθειες της προσωπικής απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Όλγκιν, οι πλευρές δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν ούτε για το άνοιγμα νέων σημείων διέλευσης.

Για τον ΟΗΕ, το ζήτημα αυτό θεωρήθηκε ως ένα ελάχιστο βήμα ικανό να δημιουργήσει μια θετική δυναμική πριν από μια πιθανή διάσκεψη μορφής «5+1». Ωστόσο, η αποτυχία ακόμη και σε ένα τόσο περιορισμένο επίπεδο δείχνει πόσο βαθιές παραμένουν οι διαφορές στις πολιτικές προσεγγίσεις.

Σήμερα οι πλευρές υπάρχουν σε μια κατάσταση ιδιότυπης παράλληλης κίνησης: αποφεύγουν την άμεση αντιπαράθεση, αλλά δεν επιδεικνύουν ούτε πραγματική σύγκλιση. Το «θετικό κλίμα» γίνεται μάλλον ένα διπλωματικό εργαλείο διαχείρισης του αδιεξόδου παρά σημάδι γνήσιας προόδου.

Πού είναι το πλαίσιο;

Ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, συνεχίζει να διατηρεί τη ρητορική περί της δυνατότητας επανέναρξης μιας πλήρους διαπραγματευτικής διαδικασίας. Μετά τη συνάντηση, δήλωσε και πάλι τις προοπτικές για μια διευρυμένη διεθνή διάσκεψη το καλοκαίρι και την πιθανή επιστροφή σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.

Ωστόσο, πίσω από αυτές τις δηλώσεις απουσιάζει προς το παρόν ένα σαφές πολιτικό πλαίσιο. Δεν έχει παρουσιαστεί ούτε συμφωνημένος κατάλογος θεμάτων προς συζήτηση, ούτε κατανόηση για το ποια θα μπορούσε να είναι η μορφή της νέας διαδικασίας και πόσο έτοιμες είναι οι πλευρές να κινηθούν προς συμβιβασμούς.

Οι εκκλήσεις προς τον Αντόνιο Γκουτέρες, ως εμπνευστή μιας νέας διπλωματικής πρωτοβουλίας, δημιουργούν προσδοκίες, αλλά δεν υποστηρίζονται ακόμη από συγκεκριμένες παραμέτρους για έναν μελλοντικό διάλογο.

Εσωτερικές υποθέσεις των Τουρκοκυπρίων

Η ελληνοκυπριακή πλευρά συνδέει όλο και συχνότερα τη στασιμότητα των διαπραγματεύσεων με την εσωτερική πολιτική κατάσταση στην τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ο Χριστοδουλίδης υπαινίσσεται ανοιχτά την επιρροή της κυβερνητικής συμμαχίας γύρω από το Κόμμα Εθνικής Ενότητας (UBP) και τις επερχόμενες πολιτικές διαδικασίες στα κατεχόμενα εδάφη.

Στη Λευκωσία θεωρούν ότι η εσωτερική πολιτική δυναμική περιορίζει τα περιθώρια ελιγμών του Τουφάν Ερχιουρμάν, ειδικά εν μέσω συζητήσεων για πιθανές πρόωρες «κοινοβουλευτικές» εκλογές.

Υπάρχουν προσδοκίες ότι η ενίσχυση των δυνάμεων που υποστηρίζουν την ομοσπονδιακή προοπτική θα μπορούσε να αλλάξει την πολιτική ισορροπία στην τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ωστόσο, προς το παρόν αυτό παραμένει μάλλον ένα σενάριο για το μέλλον παρά παράγοντας της τρέχουσας πολιτικής.

Προσπάθεια ωραιοποίησης

Από την πλευρά του, ο Τουφάν Ερχιουρμάν μετά τις συνομιλίες κράτησε μια πιο επιφυλακτική στάση. Παραδέχτηκε ότι οι συμφωνίες που επιτεύχθηκαν μπορεί να φαίνονται περιορισμένες, ωστόσο τόνισε τη σημασία τους για τη διατήρηση του διακοινοτικού διαλόγου.

Αυτή η ρητορική αντανακλά την κατανόηση ότι οι πλευρές δεν έχουν πλησιάσει ακόμη στο στάδιο της σοβαρής συζήτησης για την ουσία του κυπριακού προβλήματος. Κύριο καθήκον παραμένει η διατήρηση των επαφών και η πρόληψη της πλήρους πολιτικής αποξένωσης.

Ακριβώς γι' αυτό οι τρέχουσες συναντήσεις έχουν μάλλον χαρακτήρα διπλωματικής συνοδείας του status quo παρά προετοιμασίας για έναν ιστορικό συμβιβασμό.

Αναζήτηση σαφών θέσεων

Τα Ηνωμένα Έθνη επιδεικνύουν επίσης αυξανόμενη επιφυλακτικότητα. Μετά από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες έναρξης μιας νέας διαπραγματευτικής διαδικασίας στη Νέα Υόρκη, δεν είναι έτοιμα να συγκαλέσουν άλλη μια διεθνή διάσκεψη χωρίς μια ελάχιστη βεβαιότητα για την ύπαρξη πολιτικής βάσης για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.

Για το λόγο αυτό, η επιστροφή της Μαρία Άνχελα Όλγκιν στην Κύπρο δεν θεωρείται πλέον αυτόματο βήμα. Οι διεθνείς μεσολαβητές επιδιώκουν πρώτα να αξιολογήσουν τις πραγματικές προθέσεις των πλευρών και να κατανοήσουν εάν υπάρχει έστω και περιορισμένη πιθανότητα προόδου.

Στον ΟΗΕ γίνεται όλο και πιο σαφές: μια νέα διαδικασία χωρίς κοινή βάση κινδυνεύει να επαναλάβει την τύχη προηγούμενων αποτυχημένων πρωτοβουλιών.

Δύο κατευθύνσεις

Στο παρασκήνιο της διεθνούς διπλωματίας συζητούνται σήμερα δύο πιθανές προσεγγίσεις για μια νέα προσπάθεια διευθέτησης. Η πρώτη προβλέπει την προετοιμασία ενός εγγράφου στρατηγικού πλαισίου, το οποίο θα καθορίζει εκ των προτέρων τις βασικές παραμέτρους των μελλοντικών διαπραγματεύσεων και μια ελάχιστη πολιτική βάση.

Η δεύτερη προσέγγιση συνδέεται με μια πιο ευέλικτη αντίληψη που υποστηρίζει η Μαρία Άνχελα Όλγκιν. Προβλέπει μια σταδιακή και κλιμακωτή διαδικασία, που επιτρέπει τη συζήτηση ενδιάμεσων μοντέλων, συμπεριλαμβανομένων στοιχείων συνομοσπονδίας.

Μέχρι στιγμής καμία από τις επιλογές δεν έχει λάβει οριστική μορφή. Ωστόσο, το ίδιο το γεγονός της εμφάνισης τέτοιων συζητήσεων δείχνει ότι το παραδοσιακό ομοσπονδιακό μοντέλο αντιμετωπίζει όλο και μεγαλύτερες δυσκολίες.

Σήμερα η κυπριακή διευθέτηση βρίσκεται σε μια μεταβατική αλλά εξαιρετικά αβέβαιη φάση. Οι συναντήσεις συνεχίζονται, οι πλευρές διατηρούν τις διπλωματικές επαφές και τα Ηνωμένα Έθνη υποστηρίζουν τη συμμετοχή τους στη διαδικασία. Ωστόσο, το πραγματικό χάσμα μεταξύ της διαχείρισης της διαδικασίας και των ουσιαστικών διαπραγματεύσεων παραμένει σημαντικό.

Κύριο χαρακτηριστικό του παρόντος σταδίου είναι η σταδιακή ενίσχυση του status quo. Η διχοτόμηση του νησιού γίνεται όλο και λιγότερο αντιληπτή ως μια προσωρινή κατάσταση και όλο και περισσότερο ως μια σταθερή πολιτική πραγματικότητα.

Αυτή ακριβώς η μεταμόρφωση γίνεται σήμερα η κύρια πρόκληση για το μέλλον της κυπριακής διευθέτησης.