Η Κύπρος ως κινητήριος μοχλός της ευρωπαϊκής ατζέντας: από την παρακινδυνευμένη διπλωματία στα πρακτικά αποτελέσματα

Μια σύνοδος κορυφής με υψηλό ρίσκο

Η άτυπη σύνοδος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στη Λευκωσία φαινόταν αρχικά ως μια εκδήλωση με αυξημένο επίπεδο κινδύνου. Η Κύπρος πρότεινε μια πλούσια και πολιτικά ευαίσθητη ατζέντα, που περιλάμβανε ζητήματα για τα οποία εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, η σύνοδος ολοκληρώθηκε χωρίς προβλήματα — μάλιστα, τα αποτελέσματά της εκλήφθηκαν ως θετικά.

Όμως το κύριο ερώτημα σήμερα δεν είναι πόσο επιτυχημένη ήταν η συνάντηση, αλλά αν η Λευκωσία μπορεί να μετατρέψει τα διπλωματικά επιτεύγματα σε πραγματικές πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις.

Δύο επίπεδα μιας στρατηγικής

Οι ενέργειες της κυπριακής ηγεσίας κατά τη διάρκεια της συνόδου αναπτύχθηκαν ταυτόχρονα σε δύο κατευθύνσεις — τη διμερή και την πολυμερή.

Από τη μία πλευρά, η Λευκωσία ενίσχυσε ενεργά τους δεσμούς με βασικούς εταίρους. Οι διαπραγματεύσεις με τη Γαλλία οδήγησαν στην προώθηση της συμφωνίας SOFA, η οποία ρυθμίζει την παρουσία των γαλλικών δυνάμεων στο νησί. Η συνάντηση με την Αίγυπτο κατέληξε στην υπογραφή διακήρυξης για στρατηγική εταιρική σχέση, με έμφαση στην ενέργεια.

Από την άλλη πλευρά, η Κύπρος προσπάθησε να διαδραματίσει έναν ευρύτερο ρόλο — να γίνει μεσολαβητής μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των χωρών της Μέσης Ανατολής. Αυτά τα δύο επίπεδα διπλωματίας αποδείχθηκαν στενά συνδεδεμένα και αλληλοενισχυόμενα.

Μια ατζέντα γεμάτη αντιφάσεις

Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της συνόδου ήταν η περίπλοκη ατζέντα της. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκαν θέματα που δύσκολα μπορούν να χαρακτηριστούν τεχνικά ή δευτερεύοντα.

Έγινε λόγος για την εφαρμογή του άρθρου 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ, την ενεργειακή κρίση εν μέσω εντάσεων στα στενά του Ορμούζ και τις προοπτικές ολοκλήρωσης της Ενιαίας Αγοράς. Όλα αυτά τα ζητήματα αγγίζουν θεμελιώδη συμφέροντα των κρατών μελών και συνοδεύονται από σοβαρές διαφωνίες.

Για παράδειγμα, το άρθρο 42.7 προκαλεί ανησυχία στα κράτη που είναι προσανατολισμένα προς το ΝΑΤΟ, καθώς παραμένει όχι πλήρως σαφής η σχέση του με τους μηχανισμούς της συμμαχίας. Η ενεργειακή ατζέντα εντείνει τις εσωτερικές αντιθέσεις στην ΕΕ, ενώ η συζήτηση για την Ενιαία Αγορά αναπόφευκτα συγκρούεται με τα εθνικά οικονομικά συμφέροντα.

Η Μέση Ανατολή στο ίδιο τραπέζι

Εξίσου φιλόδοξο αποδείχθηκε και το εξωτερικό μέρος της συνόδου. Η Κύπρος κατάφερε να συγκεντρώσει σε ένα σχήμα τους ηγέτες της ΕΕ και των χωρών της Μέσης Ανατολής — Αιγύπτου, Ιορδανίας, Λιβάνου, Συρίας, καθώς και των κρατών του Περσικού Κόλπου.

Αυτή είναι η μεγαλύτερη συνάντηση αυτού του είδους το τελευταίο διάστημα. Αλλά η διεξαγωγή της δεν ήταν καθόλου εγγυημένη.

Οι διαφορές όσον αφορά τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, η ασταθής κατάσταση σε πολλές χώρες της περιοχής, καθώς και οι περίπλοκοι γεωπολιτικοί δεσμοί — όλα αυτά θα μπορούσαν να είχαν τινάξει στον αέρα τον διάλογο. Ωστόσο, η συμμετοχή όλων των προσκεκλημένων πλευρών έγινε μια από τις μεγαλύτερες διπλωματικές επιτυχίες της Λευκωσίας.

Τα πρώτα συγκεκριμένα αποτελέσματα

Σε αντίθεση με πολλές διεθνείς συναντήσεις, η σύνοδος στη Λευκωσία έχει ήδη αρχίσει να αποδίδει πρακτικά αποτελέσματα.

Η συμφωνία SOFA με τη Γαλλία προγραμματίζεται να υπογραφεί τον Ιούνιο. Θα κατοχυρώσει τους όρους παρουσίας των γαλλικών δυνάμεων στην Κύπρο και θα αποτελέσει σημαντικό στοιχείο για την εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας.

Παράλληλα, η Κύπρος και η Αίγυπτος επισημοποίησαν μια στρατηγική εταιρική σχέση, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται η ενέργεια. Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται όλο και πιο ενεργά σε σημαντικό ενεργειακό κόμβο και η Λευκωσία επιδιώκει να κατοχυρώσει τον ρόλο της ως βασικού συμμετέχοντα σε αυτή τη διαδικασία.

Σε επίπεδο ΕΕ άρχισαν επίσης συγκεκριμένα βήματα: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκινά διαπραγματεύσεις με τον Λίβανο για στρατηγική συνεργασία βάσει του μοντέλου των ήδη υπαρχουσών συμφωνιών με την Αίγυπτο και την Ιορδανία.

Ο Ιούνιος ως στιγμή της αλήθειας

Το επόμενο σημαντικό στάδιο είναι ο Ιούνιος, όταν η Κύπρος ολοκληρώνει την προεδρία της στο Συμβούλιο της ΕΕ.

Μέχρι τότε η Λευκωσία πρέπει να παρουσιάσει το προσχέδιο του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου — του εγγράφου που καθορίζει τον προϋπολογισμό της Ένωσης για τα επόμενα χρόνια. Αυτό είναι ένα από τα πιο ευαίσθητα και πολιτικά περίπλοκα ζητήματα εντός της ΕΕ.

Αν η Κύπρος καταφέρει όχι μόνο να παρουσιάσει, αλλά και να κατοχυρώσει την πρότασή της ως βάση για διαπραγματεύσεις, αυτό θα αποτελέσει μια σοβαρή πολιτική επιτυχία, που υπερβαίνει κατά πολύ τα πλαίσια της επιτυχημένης διοργάνωσης μιας συνόδου κορυφής.

Το αμφιλεγόμενο άρθρο 42.7

Ξεχωριστό θέμα παραμένει το άρθρο 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ, το οποίο βρέθηκε και πάλι στο επίκεντρο της προσοχής.

Η κυπριακή πλευρά επιμένει: δεν πρόκειται για στρατιωτική υποχρέωση, αλλά για έναν μηχανισμό αμοιβαίας βοήθειας που δεν έρχεται σε αντίθεση με το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Ωστόσο, μεταξύ των Ευρωπαίων ηγετών παραμένουν ερωτήματα — κυρίως για το πώς ακριβώς και υπό ποιες προϋποθέσεις πρέπει να εφαρμόζεται αυτό το άρθρο.

Η αβεβαιότητα γύρω από ένα από τα βασικά στοιχεία της ευρωπαϊκής ασφάλειας υπογραμμίζει ένα ευρύτερο πρόβλημα — την έλλειψη ενιαίας κατανόησης του ρόλου της ΕΕ στον τομέα της άμυνας.

Η Ευρώπη αναζητά νέο ρόλο

Η σύνοδος στη Λευκωσία αποτέλεσε αντανάκλαση μιας βαθύτερης διαδικασίας — της αναζήτησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση του γεωπολιτικού της ρόλου.

Η ΕΕ έρχεται όλο και συχνότερα αντιμέτωπη με την ανάγκη να δράσει και όχι απλώς να παρατηρεί, ειδικά στη Μέση Ανατολή. Οι πρωτοβουλίες της Κύπρου δείχνουν ότι ακόμη και τα μικρά κράτη μέλη μπορούν να γίνουν κινητήριοι μοχλοί αυτού του μετασχηματισμού.

Ταυτόχρονα, η ενίσχυση της δραστηριότητας της ΕΕ συνοδεύεται αναπόφευκτα από αύξηση της έντασης με άλλους περιφερειακούς παίκτες. Η αντίδραση της Τουρκίας είναι ένα παράδειγμα τέτοιων διαδικασιών.

Από την επιτυχία στη δοκιμασία αντοχής

Η Λευκωσία μπορεί ήδη να καταγράψει αυτή τη σύνοδο στο ενεργητικό της: η περίπλοκη ατζέντα, η ευρεία γεωγραφία των συμμετεχόντων και τα πρώτα συγκεκριμένα αποτελέσματα μιλούν για μια διπλωματική επιτυχία.

Αλλά μπροστά υπάρχει ένα δυσκολότερο στάδιο. Η υλοποίηση των συμφωνιών, οι διαπραγματεύσεις του Ιουνίου για τον προϋπολογισμό της ΕΕ και η αποσαφήνιση αμφιλεγόμενων ζητημάτων, όπως το άρθρο 42.7, θα αποτελέσουν την πραγματική δοκιμασία της αποτελεσματικότητας της κυπριακής στρατηγικής.

Από αυτό ακριβώς θα εξαρτηθεί αν η σύνοδος στη Λευκωσία θα παραμείνει ένα λαμπρό επεισόδιο — ή αν θα αποτελέσει σημείο καμπής για την ενίσχυση του ρόλου της Κύπρου και της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη διεθνή σκηνή.